Türk dünyasının batı kanadında, Balkanlar’da konuşulan Türk ağızları, konuşan nüfus ve yaygınlık bakımlarından Türk yazı dillerinin en büyüğü olan Türkiye Türkçesinin ağızlarıdırlar. Balkan Türkleri, bu saha içinde bilimsel dünyada Rumeli ağızları denen bu ağız bölgesi içinde konuşma dili olarak kendi ağızlarını kullanırlar. Rumeli coğrafyasında, çeşitli Türk boyları veya gruplarının izlerini gösterecek şekilde birbirinden az-çok ayrılan Türk ağızları vardır. Bu ağızlar aynı zamanda, Balkan coğrafyasında Türklerin yüzlerce yıllık tarihî maceralarını da gözler önüne sererler; geçmişin bir çeşit hatıralarıdırlar. Bütün bu konuşma dillerinin yanında, Osmanlı İmparatorluğu’ndan beri büyük bir ailenin bireyleri olarak Balkan Türkleri, yazı dili olarak standartlaşan Türkiye Türkçesi yazı dilini kullanırlar. Bu şekilde de, bütün Türkiye Türkçesi coğrafyası ile ortaklaşırlar.Türkiye Türkçesi, Türk dilinin batı kolu olarak geniş bir coğrafyada yazı dili olarak ve çeşitli ağız gruplarıyla kullanılmaktadır. Çeşitli bölge veya yerleşim yerinin ağızları hakkında dil çalışmaları yapılmış ve bölge özellikleri kısım kısım ortaya koyulmaya çalışılmıştır.

Coğrafya

Türkiye Türkçesi, Osmanlı Türkçesinden devraldığı coğrafyada, bugünkü yayılım ve özellikleri ile yaşamını sürdürmektedir. Bu dilin coğrafyası batıdan doğuya doğru Rumeli, Ege Adaları, Anadolu, Kıbrıs, Suriye ve Irak topraklarının tamamı şeklinde belirtilebilir. Söz konusu coğrafi alan, doğu sınırında yer alan bir diğer Türk yazı dili olan Azerbaycan Türkçesi sahası ile sınırdaştır. Doğu sınırının kuzeyinde Karadeniz’in doğu kıyılarında ise Kafkaslar’ın batı sahası, Türkiye Türkçesi coğrafyasının kuzeydoğu sınırlarını oluşturur. Burada sayılan bu coğrafya sahasının bazı kısımlarıyla ilgili (özellikle doğu sınırları) ayrıntılı çalışma henüz olmadığı için, coğrafi sınırlar daha genel bir şekilde belirtilmiştir.

Ağızlarının sınıflandırması üzerine temel kaynak sayılabilecek “Anadolu Ağızlarının Sınıflandırması” adlı kıymetli eser, adından da anlaşılacağı üzere, Anadolu ağızlarının sınıflandırmasını içerir. Dolayısıyla bu eser ile Türkiye Türkçesi coğrafyası içindeki en büyük ve nüfusça en yoğun bölge olan Anadolu, ağızlar bakımından sınıflandırılmıştır. Kuzey, batı ve güneybatı yönleri denizlerle doğal sınıra sahip olan “Anadolu”nun güneydoğu ve doğu sınırları için, Türkiye Cumhuriyeti devlet sınırları kabul edilmiştir (Karahan 2011).

Anadolu dışında kalan Türkiye Türkçesi ağız bölgelerinden biri olan Rumeli ağızlarının sınıflandırması da yapılmıştır; doğu ve batı. Batı Rumeli ağızları bölgesi sınırları, Gyula Németh’in “Bulgaristan Türk Ağızlarının Sınıflandırılması Üzerine” adlı makalesinde belirtilmiş ve Rumeli ağızlarına ilişkin sonraki yayınlarda da genelde bu sınırlar kullanılmıştır (Németh 1983). Ağız bölgelerinin birbirinden ayrılan özelliklerini gösteren, örnekler veren ağız çalışmaları yapılmıştır. Rodoplar (Hazai 1959), Arnavutluk (Németh 1961), Üsküp (Engüllü 1969), Ohri ve Prespa bölgesi (Ahmed 2004), Valandova (İbrahim 2007), Güneydoğu Bulgaristan (Çebi 1986), Prizren (Hafız 1976), Vıçıtırın (İgci 2010) gibi çeşitli bölge çalışmaları ve Rumeli’deki bir alt grubu anlatan ağız çalışmaları yapılmıştır (Mollova 1978).

Yukarıda sözü edilen iki bölge dışında, Kıbrıs bölgesi ağızlarına dair çalışmalar da Türkiye Türkçesi kapsamında yapılmış, bu ağızların Anadolu’daki bazı ağızlarla akrabalığına temas edilmiştir (Özkök 1996; Ağa Batkan 2000; Pehlivan 2000; Öztürk 2009; Saracoğlu 2012). Hasan Eren, Osmanlı döneminde Kıbrıs Türklerinin adaya geldikleri yöreler konusunda, tarihî belgeler ve Anadolu ağızlarıyla Kıbrıs ağızları karşılaştırmalarından sonuç olarak Konya, İçel Antalya, Alanya gibi yerlerden söz etmiştir (Eren 1964). Kıbrıs ağızlarının Türkiye Türkçesinin yerel konuşma biçimlerinden birisi olduğu konusunda herhangi bir tartışma yoktur (Demir 2003: 206). Kıbrıs da, Türkiye Türkçesi ağız haritası içindedir.

Yukarıda kısaca değinildiği üzere, Türkiye Türkçesi coğrafyasındaki üç bölge yön sırasıyla Rumeli, Anadolu ve Kıbrıs’tır. Sözü edilen üç saha, toplu olarak pek belirtilmese de, haklarında yapılan dil çalışmalarından görüldüğü gibi, Türkiye Türkçesi sahası içinde incelenmiştir; ilgili üç bölgeyi bu saha dışına alan bir çalışmaya rastlanmamıştır. Ege Adaları ayrı bir ağız bölgesi midir yoksa Rumeli ve Anadolu ağız bölgelerinden birisinin içinde midir? Bu konu Türk diyalektoloji çalışmalarında kapalı kaldığı için şimdilik kaydıyla bu bölge bir alt grup olarak kabul edilmiştir.

 

Belirtilen bölgeler, Osmanlı İmparatorluğu’nun tarihî coğrafyası içindedir. Türkiye Türkçesi de zaten Osmanlı Türkçesinin yakın dönemde başlayıp günümüze gelen devamı olduğuna göre, bu durum son derece doğaldır. Tarihî Osmanlı İmparatorluğu topraklarının yayılım alanı, tarihî süreçte değişse de hep büyük bir alan kaplamıştır. Sınır dışında uzun süre bulunan ve aidiyeti değişkenlik göstermiş olan sınır bölgeleri dışında, yüzlerce yıl Osmanlı idaresinde olan bölgeler, Türkiye Türkçesinin bugünkü sahasıdır. Tabii, tarihî dönemdeki nüfus durumları ile bugünküler aynı değil. Türkçe, bazı bölgelerde nüfusunu korusa veya arttırsa da, büyük sayılabilecek bazı bölgelerde de düşüş yönünde nüfus değişikliği yaşamıştır. Türkçe konuşanı kalmayan kısımlar da olmuştur. Çağdaş Türkiye Türkçesi sahası da, bütün bu değişikliklere paralel olarak kurgulanmıştır.

 

Suriye ve Irak sahası, Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesinin sınırdaş oldukları bir sahadır. Kafkaslar’ın batı sahası için de benzer durum söz konusu edilmiştir. Gürcistan ve Ermenistan’ın yer aldığı bu saha da iki büyük Oğuz grubunun kesişim alanındadır.

KAYNAKÇA

AĞA BATKAN Narin, Kıbrıs Baf ve Limasol Türk Göçmenlerinin Ağzı, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2000, 567 s.

 

AHMED Oktay, Morfosintaksa Na Turskite Govori Od Ohridsko Prespanskiot Region, Аziz Kiril Metodiy Üniversitesi Blaje Koneski Filoloji Fakültesi, Doktora Tezi, Üsküp 2004, 442 s.

 

BAYATLI Hidayet Kemal, Irak Türkmen Türkçesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1996, 410 s.

 

ÇEBİ İhsan Sabri, Güney-Doğu Bulgaristan Türk Ağızları, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1986, 190 s.

 

DEMİR Nurettin, “Kıbrıs Ağızları Üzerine Çeşitlemeler”, Türk Dili, Sayı 614 / Şubat 2003, s. 203-208.

 

ENGÜLLÜ Avni Cemal, “Üsküp’te Söylenilen Türküler”, Sesler, S. 39-40 (Ekim-Kasım 1969), s. 69-77.

 

EREN Hasan, “Kıbrıs’ta Türkler ve Türk Dili”, X. Türk Dil Kurultayında Okunan Bildiriler 1963, Türk Dil Kurumu, Ankara 1964, s. 37-50.

 

HAFIZ, Nimetullah, Prizren (Kosova) Türk Ağzının Başlıca Özellikleri, Çevren IV/12 (1976), Priştine, 1976, s. 29-35

 

HAZAI György, “Les Dialectes Turcs du Rhodope”, Acta Orientalia Akademiae Scientiarum Hungaricae, S. 9 (2), Budapest 1959, s. 205-229.

 

İBRAHİM Nazım, Turskiot Govor vo Valandovsko, Аziz Kiril Metodiy Üniversitesi Blaje Koneski Filoloji Fakültesi, Doktora Tezi, Üsküp 2007, 711 s.

 

İGCİ Alpay, Vıçıtırın-Kosova Türk Ağzı, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dünyası Araştırmaları Anabilim Dalı Türk Dili ve Lehçeleri Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İzmir 2010, XI+284 s.

 

KARAHAN Leylâ, Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2011, 203 s. +28 harita

 

KENDİRLİ Yusuf, Irak'taki Türkmenlerin Sosyo-kültürel ve Siyasi Yapısının İncelenmesi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Malatya 2007, 132 s.

 

MOLLOVA Mefküre, “Balkanlarda Merkez Bölgede Gakçı Ağızlar”, Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, S. 6-7 (1977-78), İstanbul 1978, s. 239-306.

 

NÉMETH, Gyula, “Bulgaristan Türk Ağızlarının Sınıflandırılması Üzerine”, TDAY Belleten 1981-1982, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1983, s. 113-167.

 

ÖZKÖK Berna, Kıbrıs Ağzı ve Türkiye Türkçesi Dil Özelliklerinin Karşılaştırılması, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Ankara 1996, 136 s.

 

ÖZTÜRK Rıdvan, Kıbrıs Konuşuyor, (Kıbrıs Ağzı Üzerine İncelemeler), Kesit Yayınları, İstanbul 2009, 277 s.

 

PEHLİVAN Ahmet, Kıbrıs Ağzının Ölçünlüleşmesi “Kıbrıs Türk ağzındaki sözvarlığının Türkiye Türkçesine dönüşmesi”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara 2000, 207 s.

 

 

SARACOĞLU Erdoğan, Kıbrıs Ağzı, Akçağ, Ankara 2012, 310 s.